هایکو شعر نیست زیبایی نیست بل که خود زنده گی ست . تجربه شهودی هستی است که این مادرهمه ی هنرهای اصیل است. هایکوی عمیق همیشه ساخته ذن ست. اما ذن یعنی مشاهده وتفکر یعنی دیدن چیزها چنان که هستند ودر تجربه های عمیق شهودی تجلی میکنند نه لزوما آن ذن که یکی از فرقه های بودایی مهایانه است.یاداوری این نکته ضروری ست که هایکو شعر کوتاه نیست . خیلی ازتک بیت ها یا مصرع های فارسی هست که کوتاه تر از هایکوی هفده هجایی ژاپنی است. بااین همه نمیتوان آن را هایکو نامید.



(برگرفته از لاک پوک زنجره ترجمه ع.پاشایی )



اما ذن جان هایکوسرا به شکل حالاتی تجلی میکند که می توان آن ها را زیر چندعنوان خلاصه کرد.



1- بی خویشی که به صورت های گوناگونی چون ناخودپرستی جلوه میکند ودر بیخودانه گی به کمال میرسد. شاعر دراین حالت درچیزها مینگرد به دور از فایده مندی یا زیان باری شان.



بارانی مه آلود

امروز روز شادی ست

هرچند قله فوجی به دیده نمی اید



(باشو )



دراین حالت میتوان به همه چیز وهرچیز نگاه کرد وبا چشم آن چیز دید وبا گوش آن شنید وبا بال های آن پرواز کرد.این بی خویشی علت بی واسطه و کافی پر خویشی ست که سرشار بودن از خویش است ورخنه گی ونفوذ درهمه چیز.

جوانگ زه می گوید:



" "تنها" آن که رسیده است"می داند ومی فهمد که همه چیز یکی است.



او خود را از چیزها جدا نمی شمرد بل که خود را در کنش ذاتی با آن ها یکی میداند."



گاهی یگانه شدن با انسان ها راهی آسان تر است:



در عمق پاییز

همسایه ام

چه گونه می گذراند نمیدانم!





2- تنهایی



جلوه ی دیگری از ذن درهایکو ست. در ذن خاموشی وگفتن هر دو یک چیز است. در سراسر زبان و گفتگوهای حقیقی ذن هر واژه ی معینی به ضد منطقی خود نیز دلالت

دارد. ازین رو هنگامی که از بی خویشی سخن می گوییم این واژه به پر خویشی یعنی سرشار بودن از خود نیز دلالت دارد. بدین سان تنهایی نیز حالتی از راه یافتن یا نفوذ در یکدیگر ست. هرچیز درهمه چیز نفوذ میکند.

هایکو نوعی فقر وتنهایی را حتی در فرم ومحتوای خود نیزدارد. تنهایی

وفقر هم معنایی اند. فقر تهیت ست. تنهایی هایکو تنهایی شاعر است نه خلوت زاهد یا عزلت جاهای دور افتاده

و مردم از یاد رفته هرچندکه شاعران از آن سخن بگویند.



کنار خانه یی ویران

آمرود بنی شکوفه آورده

این جا نبردگاهی بوده ست



(شیکی )



یکی شام گاه پاییزی

می آید ومیپرسد:

"چراغ را روشن کنم؟



(ئتسوجین )





از ین راه

عابری نمی گذرد

این شامگاه پاییزی



(باشو)





3- رضا



این جا رضا یا تسلیم و رضا قبول شاکرانه ی تمام چیزهایی ست که


در ما یا بیرون از ماست پذیرش تمام کم وکاستی های خود ودیگران است.





سال به آخرمیرسد

من اما هنوز برتن دارم

کاسا وصندلهای حصیری ام را.



(باشو)





4- بی کلامی یا بی سخنی



اساسا حالتی ست که در آن کلمات را نه از


آن رو به کار می برند که چیزی بیان شود بل که مقصود از ان زدودن چیزی


است که به نظرمی رسد میان ما وچیزهای واقعی که در واقع از ما جدا


نیستند حایل است یا حجاب میان ما وآن هاست یعنی میان ما و آن هایی


که ما آن ها را با خود آگاهی مان درک میکنیم.



هیچ یک سخنی نگفتند

نه میهمان ونه میزبان

ونه داوودی های سپید



(ریوتا)





هایکو تا آن جا که مقدور است کلمات را ازمیان خود شی وخواننده برمیدارد.



5- عقل گریزی



اندیشه وتعقل به شهود عمق می بخشد اما نمیتواند جایگزین آن شود


ازین جاست بیان ناپذیری حیات یا شعر وازین جاست عقل گریزی عرفان


و ذن وهایکو. نیازی نیست که این هایکو این گونه باشد



ماه درخشان پاییزی

سایه های درخت وعلف

وسایه های آدمیان!



(بای شیتسو)



پیدا ست که مهتاب با سایه هایی که بایکدیگر تقابلی ندارند هیچ گونه بسته گی شاعرانه ندارد.



6- تناقض



ذن گاهی آشکار وگاهی در پرده تناقض را پارادوکس وار به کار میبرد:



ببر را ماند با شاخ های بسیار اما

گاو را ماند بی دم است اما.



سرشت هرچیزی همین گونه است..

پارادوکس یا تناقض نمایی حیات


هایکو است زیرا در هرشعری چیزی جزئی دیده میشود ودر همان حال بی آنکه فردیت وجداگونه گی آن تفاوت متمایز آن از چیزهای دیگر نادیده گرفته شود به صورت همه چیز وبه صورت یک همه چیز دیده میشود.هایکو رابایدچنین خواند :

تمام آن چیز به وضوح پیش چشم است. در حالی که فصل یعنی یکی از چهار


جلوه ی جهان - کل جان را پر میکند. از این رو چنین است که هرچیز یا هرشی وهرموجودی فی نفسه تمام هرچه هست ودرهمان حال خود است ونه چیز دیگر.



7- طنز



طنز عنصر تفکیک ناپذیر هایکو ست. سبکی ، سر راستی ، فقدان احساساتی گری وپارادوکس بنیادی که جایی در هرهایکویی پنهان است


از دل آنها برمی آید.

دسته یی

برماه

چه بادزن باشکوهی!



(سوکان)



اگر طنز را تاکید کنید سن ریو نوشته اید


فروشنده ی باد زن

بادزنی را درمی آورد

نشان میدهدچه گونه بایدخود راباد زد





طنز هایکو وذن بسیار اساسی تر ونا آشکارتر ازین نمونه ست عمیق تر از


چیزی ست که ناهشیار جان ما نامیده شده در فراسوی ان است یعنی در قلمروی که چیزی آن جا هست ودر عین حال ان جا نیست وباز درهمان آن آنجا هست.



بجنب ای گور !

باد خزان

صدای گریه ی من است



(باشو)



این هایکو در مرگ ئیشو شاعر معاصر باشو سروده شده . شاید درباره این


هایکو به این شکل فکرکنیم :ایمان ما کوه را ازجا میکند .عشق ما خورشید


وستارگان را از جا حرکت میدهد. طبیعت با اندوه شدید ما مهربان


است و گور در تندباد خزان که با آه کشیدن ما یگانه است می لرزد.شاید باد بوزد وشایدسخت بگریداما گورتکان نخواهدخورد. ایمان ما لانه ی کبوتر را نخواهدجنباند تاچه رسد به کوه را. خورشید برعادل وظالم خواهد درخشید.



همه گونه ی طنزی را در تجربه های ذن وهایکو میتوان دید



در روشنای روز

پشت گردن شب تاب

سرخ است



(باشو)



گدا

برای جامه ی تابستانی اش

آسمان وزمین را دارد



(کی کاکو)



حتی پیش عالیجناب

هم از سربرنمیدارد مترسک

کلاه بافته اش را



(دان سویی)



دختر جوان

در نیلوفر شامگاهی

فین کرد





8- آزادی



آزادی ذن چه گونه آزادی است؟ آن آزادی که روزی بوسون تنها در تاریکی


نشسته بود وچهره ی پدر وصدای مادرش را به یاد می آورد:



شب پاییزی

فقط به والدینم

می اندیشم.



این آزادی رها شدن از چیزهایی ست که دوست داریم ودوست نداریم نه ان


که به آنها بی اعتنا باشیم یا احساسی به آنها نداشته باشیم.

آزادی پذیرفتن چیزهاست همان گونه که هستند



ازادی از اندیشه و آزادی از حقیقت جستجوی خوش بختی وزیبایی و معنا.

چنان که بوسون میگوید



یک شب خزانی

شادی نیزهست

درتنهایی



۹- اخلاقی نبودن



شاید تنها همین یک هایکوی تای گی کافی باشد



نه یکی سنگ

که به سوی سگ اندازم

ماه زمستانی .

با سپاس از فتو هایکو

http://photohaiku.blogfa.com/